Naukowcy Massachusetts Institute of Technology (MIT) ustalili, że fałszywe informacje docierają do odbiorców nawet sześciokrotnie szybciej niż te prawdziwe (Soroush, Deb, Sinan, 2018). Wśród zmanipulowanych treści znajdują się też teorie spiskowe, które przedstawiają wersję wydarzeń czy interpretację zjawisk często w intrygujący sposób, odmienny od powszechnie znanych wyjaśnień. Jak nie wpaść w pułapkę manipulacji?

Kluczowa jest umiejętność samodzielnego weryfikowania treści dostępnych w sieci. Z naszymi kursami e-learningowymi i scenariuszami lekcji dowiecie się, jak budować odporność na dezinformację. Zalogujcie się na Bezpieczni w sieci (bezpieczniwsieci.edu.pl) i odkryjcie pomocne materiały edukacyjne!

Teorie, którym trudno się oprzeć

Internet jest źródłem wiedzy i inspiracji, a także kanałem komunikacji z innymi. Niestety, może być wykorzystany do szerzenia nieprawdy i dezinformacji – na te zagrożenia narażeni są wszyscy użytkownicy sieci.

Z badania NASK „Paradoks spiskowy. O lęku przed innymi, potrzebie silnego państwa i podatności na narracje dezinformacyjne” wynika, że „urokowi” fałszywych treści nie mogą oprzeć się zarówno młodzi dorośli, jak i osoby starsze. Przed teoriami spiskowymi nie chroni bowiem ani wiek, ani płeć, ani poziom wykształcenia (Kamiński, Ładna, Rosłaniec, 2026). Tym bardziej dzieci i młodzież, którzy są w trakcie kształtowania własnych poglądów, łatwo mogą ulec „alternatywnym prawdom”, atrakcyjnym z perspektywy budowania własnej tożsamości.

Inny raport NASK „Nastolatki” wskazuje, że młodzi ludzie są szczególnie podatni na kontakt z dezinformacją. Spędzają w internecie średnio prawie 5 godzin dziennie, a w weekendy są online jeszcze dłużej. Z czego przez większość czasu (aż 3 godziny i 49 minut dziennie) korzystają z mediów społecznościowych (Ładna i in., 2025), które są jednym z głównych kanałów szerzenia dezinformacji i teorii spiskowych.

Jednocześnie świadomość młodych ludzi na temat zagrożeń związanych z fałszywymi treściami pozostaje ograniczona. Aż 63% badanych nie zna pojęcia „deepfake”, choć wielu zetknęło się z tą technologią i uznaje ją za realne zagrożenie dla wiarygodności informacji. Dodatkowo młodzież często nie ma pewności, jak rozróżniać treści zmanipulowane – na pytanie „Co decyduje o wiarygodności informacji w internecie?”, co trzeci respondent odpowiedział: „Trudno powiedzieć” (Ładna i in., 2025).

Co sprawia, że wpadamy w pułapkę dezinformacji?

Tajne grupy rządzące światem, szkodliwość szczepień, klony ludzi, płaska ziemia – uczniowie stykają się w sieci z wieloma niewiarygodnymi teoriami. Niektóre mogą wywołać uśmiech na twarzy, a niektóre – sprawić, że pod ich wpływem odbiorca podejmie szereg niekorzystnych dla siebie decyzji. Dlatego tak ważna jest nauka krytycznego myślenia i przekazywanie wiedzy na temat mechanizmów, które sprawiają, że łatwo wpadamy w pułapkę niesprawdzonych informacji.

W tym kontekście warto zwrócić uwagę chociażby na nawyk pobieżnego przeglądania materiałów w naszych feedach. Takiej konsumpcji treści sprzyja natłok newsów oraz sposób prezentowania informacji – szybkie, krótkie filmiki, często nacechowane emocjonalnie, które można oglądać bez końca. 

Dane z raportu NASK „Paradoks spiskowy. O lęku przed innymi, potrzebie silnego państwa i podatności na narracje dezinformacyjne” pokazują, że najwyższe nasilenie myślenia spiskowego wykazują właśnie użytkownicy platform z krótkimi filmami, takich jak TikTok czy Snapchat. Z kolei ludzie korzystający głównie z serwisów opartych na tekście i relacjach, jak Facebook, X (Twitter) czy LinkedIn, statystycznie rzadziej mają takie przekonania (Kamiński, Ładna, Rosłaniec, 2026).

Warto też pamiętać, że media społecznościowe zamykają nas w bańce informacyjnej, z której trudno się wyrwać. Każda nasza aktywność online jest analizowana przez algorytmy, a mechanizmy profilowania sprawiają, że wyświetlane treści są dopasowywane do naszych preferencji. W efekcie trafiają do nas głównie informacje zgodne z naszymi upodobaniami, co zwiększa podatność na manipulację i propagandę.

Teorie spiskowe i dezinformacja: materiały dla uczniów i nauczycieli

Czy wszystkie informacje, jakie znajdziemy w sieci, są prawdziwe? W które warto wierzyć, a które trzeba dokładnie sprawdzić? Skąd wiadomo, że dane źródło informacji jest wiarygodne? Jak nie wpaść w spiralę dezinformacji?

Na naszej platformie Bezpieczni w sieci znajdziecie darmowe kursy i gotowe scenariusze lekcji, które pomogą Wam znaleźć odpowiedzi na te i inne pytania. Materiały adresowane są zarówno do nauczycieli, jak i uczniów klas 7–8 szkół podstawowych i szkół ponadpodstawowych.

Dzięki kursowi „Fake news, dezinformacja w sieci. Internet wie wszystko, ale czasem kłamie” (dla uczniów klas 7–8 szkół podstawowych) oraz „Fake news, dezinformacja w sieci. Nie daj się wkręcić” (dla uczniów szkół ponadpodstawowych) młodzi użytkownicy internetu dowiedzą się, m.in.:

• czym są fałszywe informacje i jak je rozpoznawać;
• dlaczego ludzie tworzą i rozpowszechniają nieprawdziwe treści;
• co sprawia, że fałszywe informacje tak szybko się rozprzestrzeniają w sieci;
• jak radzić sobie w świecie teorii spiskowych i niesprawdzonych informacji.

Z kolei nauczyciele z naszego kursu „Fake news, teorie spiskowe, manipulacje w sieci” dowiedzą się, jakie działania edukacyjne warto podjąć, by chronić uczniów przed falą dezinformacji. Nauka zdroworozsądkowej analizy faktów, podejmowanie krytycznej debaty, poszukiwanie typowych cech retoryki używanej w narracjach spiskowych (np. człowiek z misją, który zdradza skrywaną prawdę, przynależność do grupy „wybranych” posiadających wiedzę niedostępną dla innych) – to niektóre z nich.

Oprócz kursów e-learningowych na naszej platformie nauczyciele znajdą także scenariusze lekcji adresowane do młodszych i starszych uczniów. Zalogujcie się na Bezpieczni w sieci, by mieć dostęp do wszystkich materiałów. Podzieliliśmy je na osiem modułów tematycznych:

• cyberprzemoc,
• cyberzagrożenia,
• cyfrowe ślady i wizerunek online,
• fake newsy,
• nielegalne i szkodliwe treści w internecie,
• prywatność w cyfrowym świecie,
• cyfrowa higiena,
• gry cyfrowe.

Z naszych materiałów mogą korzystać zarówno uczniowie, jak i nauczyciele, wychowawcy klas, pedagodzy szkolni, psychologowie, bibliotekarze i inne osoby pracujące z młodzieżą. Zachęcamy do nauki z platformą Bezpieczni w sieci!

Źródła:

Kamiński K., Ładna A., Rosłaniec K., (2026), „Paradoks spiskowy. O lęku przed innymi, potrzebie silnego państwa i podatności na narracje dezinformacyjne: Raport z badania ogólnopolskiego”, Warszawa: NASK – Państwowy Instytut Badawczy [online, dostęp dn. 13.05.2026].

Ładna A. (red.), Kamiński K., Rosłaniec K., Wrońska A., Błażej M., Jankiewicz A., Konopczyński F., Nawrot M., (2025), „Nastolatki. Raport z ogólnopolskiego badania uczniów i rodziców”, Warszawa: Państwowy Instytut Badawczy NASK [online, dostęp dn. 13.05.2026].

Soroush V., Deb R., Sinan A., „The spread of true and false news online”, Science 9 march 2018 [w:] Modrzejewska B., Borkowska A., „Fake news, teorie spiskowe, manipulacje w sieci”, kurs e-learningowy dla nauczycieli na platformie bezpieczniwsieci.edu.pl [online, dostęp dn. 13.05.2026].