Sztuczna inteligencja (ang. artificial intelligence, AI) potrafi być niezwykle skutecznym narzędziem edukacyjnym. Zanim jednak przyzwyczaimy uczniów do natychmiastowych odpowiedzi na każde zadane pytanie, warto zastanowić się, co dzieje się z ich wysiłkiem poznawczym, poczuciem własnej wartości i bezpieczeństwem, gdy bez większej refleksji sięgają po cyfrowego pomocnika i powiernika ich spraw.

Zachęcamy do lektury najnowszej publikacji NASK opracowanej w ramach Ogólnopolskiej Sieci Edukacyjnej – „AI w szkole. Od algorytmu do relacji”. Praca zbiorowa – przygotowana przez badaczy z różnych ośrodków naukowych, popularyzatorów nauki i ekspertów NASK – to praktyczne kompendium, które łączy wiedzę o mechanizmach AI z perspektywą psychologiczną i pedagogiczną oraz propozycjami działań profilaktycznych na poziomie klasy i szkoły.

Autorzy: Urszula Dąbrowska, Aleksandra Krasnodębska, dr Jakub Kuś, prof. UWr dr hab. Piotr Plichta, prof. UAM dr hab. Jacek Pyżalski, Jakub Rogowiecki i Marta Witkowska – opracowali swoje artykuły z myślą o nauczycielach oraz wszystkich osobach pracujących z dziećmi i młodzieżą, które chcą nie tylko nadążyć za technologią, ale też świadomie kształtować cyfrową dojrzałość młodego pokolenia.

Co kryje się pod „maską” AI?

Narzędzia AI w krótkim czasie stały się nieodłącznym elementem nauki i życia uczniów. Modele językowe oferują błyskawiczny dostęp do ogromu treści, dopasowanych do potrzeb, w zamian oczekując niewielkiego „kosztu” poznawczego. Autorzy publikacji pokazują jednak, że za tą wygodą kryją się konkretne wyzwania – od ryzyka obniżenia aktywności mózgu, przez nawiązywanie nie zawsze bezpiecznych paraspołecznych relacji z chatbotami, po wzmacnianie presji nierealistycznych ideałów piękna. Jak uniknąć pułapek związanych z AI?

Przede wszystkim należy zrozumieć zasady działania sztucznej inteligencji i dużych modeli językowych. Dzięki publikacji czytelnik dowiaduje się m.in., dlaczego AI nie rozumie świata tak jak człowiek i skąd biorą się halucynacje, czyli wiarygodnie brzmiące, ale fałszywe, odpowiedzi. Autorzy proponują metaforę „stochastycznej papugi” – systemu, który potrafi powtarzać mądre zdania z biblioteki internetu, ale nie ma świadomości ani doświadczenia.

Pułapka uzyskania błędnej informacji to jednak nie wszystko. Bezrefleksyjne wyręczanie się AI może sprawić, że u młodego człowieka nie zdążą rozwinąć się ważne zdolności – od argumentowania po samodzielne pisanie. W rozwoju dzieci i nastolatków kluczowy jest bowiem umiarkowany wysiłek, który buduje trwałe ścieżki neuronalne, poczucie sprawczości i kompetencji. Bazowanie wyłącznie na AI może zakłócić ten proces, ale też wpłynąć na inne sfery życia dzieci i młodzieży – związane z budowaniem relacji czy bezpieczeństwem.

Kiedy chatbot staje się przyjacielem

Kolejne rozdziały przechodzą od kodu do relacji. Konwersacyjna AI dla wielu nastolatków staje się rozmówcą, doradcą, a czasem – emocjonalnym towarzyszem. Dzięki pamięci rozmów, awatarom i zdolności generowania empatycznie brzmiących odpowiedzi systemy generatywnej sztucznej inteligencji (ang. generative artificial intelligence, GenAI) mogą być odbierane jako quasiosoby, z którymi młodzi nawiązują hiperpersonalne relacje. Czy to znaczy, że z czasem uczniowie mogą porzucić realne interakcje na rzecz zawsze „dostępnego” modelu?

Etyka i prawo – szkoła jako strażnik wartości

W publikacji szeroko omówiono też etyczne i prawne ramy użycia AI w edukacji – od rekomendacji UNESCO po europejski AI Act (Akt o sztucznej inteligencji), który klasyfikuje systemy AI w edukacji jako wysokiego ryzyka. Oznacza to m.in. konieczność zapewnienia przejrzystości działania narzędzi, jakości danych oraz realnego nadzoru człowieka nad decyzjami wspieranymi przez AI.

Autorzy podkreślają, że nauczyciel nie może pozostać biernym odbiorcą technologii. Powinien pełnić rolę „strażnika wartości”, który potrafi wychwycić, kiedy narzędzie przestaje wspierać ucznia, a zaczyna kształtować go w niezamierzony sposób.

AI – szansa i pułapka

Publikacja pokazuje również potencjał GenAI, m.in. w pracy z uczniami ze zróżnicowanymi i indywidualnymi potrzebami edukacyjnymi. Sztuczna inteligencja może być pomocna podczas tworzenia alternatywnych form komunikacji, różnicowania materiałów czy budowania bardziej elastycznego środowiska nauki, w którym uczniowie mogą rozumieć, działać i wyrażać się na różne sposoby.

Jednocześnie autorzy ostrzegają przed sytuacjami, w których AI staje się „protezą” myślenia zamiast „rusztowaniem” rozwoju. Niedopuszczalne jest też powierzanie modelom roli diagnosty, terapeuty czy wprowadzanie do otwartych narzędzi wrażliwych danych o uczniach.

Deepfake, nudyfikacja, sextortion, dezinformacja i presja doskonałości

Osobny blok tekstów poświęcono ciemnej stronie AI w życiu dzieci i młodzieży – od deepfake’ów wykorzystywanych do cyberprzemocy, przez nudyfikację i sextortion, po groomig i „chatbotowych oprawców”. Autorzy opisują m.in. przypadki użycia generatywnej AI do tworzenia fałszywych materiałów seksualnych z wizerunkiem nieletnich, szantażu w mediach społecznościowych oraz symulowania rozmów z podtekstem erotycznym z „wirtualnym dzieckiem”.

Autorzy wskazują też na nowe zjawiska związane z AI, dotyczące np. wpływu influencerów AI i wizerunków generowanych przez sztuczną inteligencję w mediach społecznościowych na dobrostan nastolatków. Ostrzegają, że masowa obecność w sieci obrazów „idealnych” ciał może prowadzić do obniżenia samooceny, podejmowania ryzykownych zachowań związanych z kontrolą wagi i wycofania się z aktywności fizycznej.

Publikacja łączy wiele negatywnych zjawisk z rosnącą ekspozycją młodych na dezinformację i brakiem nawyku weryfikacji źródeł – gdy odpowiedzi dostarcza AI, a nie tekst, do którego można zajrzeć. Wskazuje też konkretne rekomendacje dla szkół: potrzebę edukacji o cyberzagrożeniach i nauki zgłaszania niebezpiecznych materiałów, np. do działającego w NASK zespołu Dyżurnet.pl, a także włączania procedur reagowania i podejmowania współpracy z rodzicami.

AI nie zastąpi relacji

AI nie zniknie z edukacji – przeciwnie, będzie coraz silniej obecna zarówno w narzędziach wykorzystywanych w szkole, jak i w osobistych urządzeniach uczniów. Autorzy nowej publikacji NASK przypominają jednak, że sztuczna inteligencja powinna wspierać, a nie zastępować proces uczenia się. Nawet najbardziej zaawansowany model językowy pozostaje bowiem tylko maszyną, a kluczowe dla rozwoju młodego człowieka są: wysiłek poznawczy, poczucie sprawczości oraz budowanie trwałych i bezpiecznych relacji z innymi ludźmi.

Publikacja „AI w szkole. Od algorytmu do relacji” powstała w ramach realizowanego w NASK programu Ogólnopolska Sieć Edukacyjna (OSE). Dostępna jest bezpłatnie na platformie OSE IT Szkoła.