Wspólna rozgrywka, rozmowa o ulubionym serialu lub zwykłe „Hej” – tak często zaczynają się internetowe znajomości. Niestety, nie wszyscy rozmówcy mają dobre intencje. Czasem pojawiają się prośby o zachowanie tajemnicy, przesłanie prywatnego zdjęcia lub propozycje spotkania poza siecią. W kolejnym odcinku aktualności z cyklu „Cyberbezpieczeństwo przy tablicy” podpowiadamy, jak rozmawiać z uczniami o bezpiecznym nawiązywaniu relacji online.

Znajomość z internetu

O kontaktach w sieci warto rozmawiać również dlatego, że niektóre znajomości online przenoszą się do świata offline. Jak pokazuje raport NASK „Nastolatki”, 11% młodych ludzi spotkało się z nieznajomą osobą dorosłą poznaną w internecie. Niepokojące jest również to, że co czwarty uczestnik takiego spotkania nie poinformował o nim swoich rodziców.

Warto zachęcać uczniów do refleksji nad tym, czym kierują się, obdarzając kogoś zaufaniem. To także dobra okazja do rozmowy o tym, że atrakcyjne zdjęcie profilowe, miły ton czy wspólne zainteresowania często nie wystarczają, by ocenić czyjeś zamiary.

Niepokój powinny wzbudzić natomiast sytuacje, w których ktoś:

• wypytuje o miejsce zamieszkania czy codzienne nawyki;
• nalega na zachowanie znajomości lub treści rozmów w tajemnicy przed rodzicami lub opiekunami;
• próbuje odsunąć dziecko od osób, które mogłyby udzielić mu wsparcia;
• kieruje rozmowę na tematy związane z seksualnością, prosi o intymne materiały;
• naciska na spotkanie, mimo wahania lub odmowy;
• grozi, szantażuje albo uzależnia dalszy kontakt od spełnienia swoich żądań.

Dobrą przeciwwagą może być pytanie: Jak zachowuje się osoba, przy której czujemy się bezpiecznie? Taka osoba szanuje nasze granice, akceptuje odmowę bez obrażania się, nie wymusza zwierzeń, nie oczekuje „dowodów przyjaźni” i nie karze milczeniem za brak natychmiastowej odpowiedzi.

Gdy zaufanie staje się narzędziem manipulacji…

Jednym z zagrożeń związanych z kontaktami online jest child grooming, czyli uwodzenie dziecka w internecie przez osobę dorosłą w celu wykorzystania go w świecie realnym lub produkcji nielegalnych treści z jego udziałem.

Innym zagrożeniem jest sextortion – szantaż z wykorzystaniem materiałów intymnych. Sprawca może grozić ich rozpowszechnieniem, żądając pieniędzy, kolejnych zdjęć lub określonych zachowań. Narzędziem przemocy mogą stać się również fałszywe materiały wygenerowane z użyciem sztucznej inteligencji.

Zarówno child grooming, jak sextortion to przestępstwa, które należy zgłaszać na policję!

Warto przypominać młodym ludziom, że za manipulację, groźby i przemoc odpowiada agresor. Nawet jeśli rozmowa trwała długo, uczeń komuś zaufał albo wcześniej spełnił jego prośbę, nadal ma prawo przerwać kontakt i otrzymać wsparcie.

Nie muszę odpowiadać – plan na trudną sytuację

W kontekście nawiązywania znajomości online warto mówić nie tylko o zagrożeniach, ale także pokazywać młodym ludziom, jak wyglądają zdrowe i bezpieczne relacje. Pomocny może być również prosty schemat postępowania w sytuacjach, które budzą niepokój:

• Przerwij rozmowę, gdy ktoś wywiera presję lub przekracza Twoje granice. Masz prawo odmówić i nie musisz się z tego tłumaczyć.
• Nie wysyłaj pieniędzy ani kolejnych materiałów, jeśli ktoś Cię szantażuje lub wymusza określone zachowania.
• Poszukaj wsparcia zaufanej osoby dorosłej, jeśli doświadczasz nękania, szantażu, uwodzenia w sieci lub innej trudnej sytuacji. Wspólnie zgłoście konto w serwisie i zablokujcie je. Zabezpieczcie też dowody przestępstwa – skopiujcie, zróbcie zrzuty ekranu, wydrukujcie: zapisy czatu, przesłane zdjęcia itp. Następnie zgłoście sprawę policji. W usunięciu kompromitujących treści z sieci pomogą specjaliści z działającego w NASK zespołu Dyżurnet.pl.
• Nie zostawaj z problemem sam(a). W kryzysie warto skorzystać z pomocy specjalisty. Wsparcie oferuje m.in. bezpłatny i anonimowy telefon zaufania dla dzieci i młodzieży – 116 111 (116111.pl) oraz bezpłatny kryzysowy telefon zaufania dla dorosłych – 116 123.

„Wiadomość pod lupą” – ćwiczenie dla uczniów klas 4–6 szkoły podstawowej

Cel: rozwijanie umiejętności rozpoznawania sytuacji, w których ktoś wywiera presję, oraz szukania wsparcia u zaufanych osób.

Czas: 25 minut

Przebieg:

Podzielcie klasę na małe zespoły. Każdemu przekażcie te same przykłady:

• „Nie chcesz teraz grać? W porządku, może innym razem”.
• „Podaj adres, wyślę Ci prezent. Tylko nie mów rodzicom”.
• „Jeśli naprawdę jesteśmy przyjaciółmi, wyślesz mi zdjęcie, o które proszę”.
• „Masz rację, nie podawaj swoich danych na czacie”.

Uczniowie wskazują wiadomości, w których ktoś respektuje odmowę, oraz te, w których pojawia się presja, żądanie zachowania korespondencji w tajemnicy. Do niepokojących przykładów uczniowie dopisują bezpieczne działanie. Może nim być zakończenie rozmowy i pokazanie wiadomości zaufanej osobie dorosłej – bez konieczności odpowiadania na wiadomość nadawcy.

Na koniec każdy zapisuje (tylko dla siebie) dwie zaufane osoby dorosłe, do których może zwrócić się o pomoc.

Pytania do rozmowy: Czy prezent zobowiązuje nas do podania adresu zamieszkania? Czy przyjaciel powinien karać za odmowę? Co zrobić, gdy pierwsza osoba dorosła, do której zwrócimy się o pomoc, nie potraktuje naszego problemu poważnie?

Efekt: uczniowie tworzą klasową zasadę, np. „Mam prawo odmówić, przerwać rozmowę i poprosić o pomoc”.

„Gdzie zaczyna się presja?” – ćwiczenie dla uczniów klas 7–8 szkoły podstawowej

Cel: zauważenie momentu, w którym przyjazna rozmowa zmienia się w próbę manipulacji.

Czas: 25 minut

Przebieg:

Przedstawcie uczniom fikcyjną historię: „Osoba poznana w grze online od kilku tygodni rozmawia z Olą o wspólnym hobby. Z czasem zaczyna pisać, że tylko ona naprawdę ją rozumie. Denerwuje się, gdy Ola nie odpowiada wieczorem na czacie. Prosi o prywatne zdjęcie, a po odmowie stwierdza: Myślałem, że mi ufasz. Nie mów nikomu o naszej rozmowie, bo inni wszystko zepsują”.

W parach uczniowie zaznaczają zachowania neutralne oraz sygnały ostrzegawcze. Każda para odpowiada na trzy pytania: „Co wiemy o rozmówcy?”, „Czego nie wiemy?”, „Co Ola może teraz zrobić?”. Zbierzcie propozycje działań i wspólnie wybierzcie te, które zwiększają bezpieczeństwo w sieci.

Wskazówka do omówienia: wspólne hobby i regularne rozmowy nie dowodzą złych zamiarów. Sygnałami alarmowymi są natomiast określone działania: kontrolowanie dostępności, wzbudzanie poczucia winy, nacisk na przesłanie prywatnych zdjęć i żądanie zachowania tajemnicy.

Efekt: uczniowie tworzą krótką listę „Zachowania, na które reagujemy” oraz plan wsparcia dla bohaterki przytoczonej historii.

„Pomoc bez oceniania” – ćwiczenie dla uczniów szkół ponadpodstawowych

Cel: przećwiczenie reakcji na szantaż oraz zapoznanie się ze sposobami wspierania osoby pokrzywdzonej.

Czas: 25 minut

Przebieg:

Uczniowie zapoznają się z historią: „Kasia mówi przyjaciółce, że osoba poznana online grozi opublikowaniem jej intymnego materiału. Żąda przelewu i twierdzi, że jeśli Kasia komukolwiek o tym powie, wyśle materiał do jej znajomych. Kasia boi się reakcji rodziców”.

Zespoły przygotowują dwie krótkie listy: „Co powiedzieć Kasi, żeby poczuła wsparcie?” oraz „Co zrobić, żeby pomóc jej zadbać o bezpieczeństwo?”. Każda grupa układa pierwszą odpowiedź przyjaciółki oraz plan trzech kolejnych działań.

Porównajcie pomysły z zasadami reagowania na sextortion: nie spełniać żądań, nie przesyłać kolejnych materiałów, zachować wiadomości z groźbami, skorzystać ze wsparcia przyjaciół i zgłosić sprawę zaufanej osobie dorosłej.

Przykładowa odpowiedź: „Dobrze, że mi powiedziałaś. Nie jesteś z tym sama. Nikt nie ma prawa Ci grozić. Poszukajmy osoby dorosłej, która pomoże nam zabezpieczyć dowody i zgłosić sprawę na policję”.

Pytania do rozmowy: Dlaczego stwierdzenie „Niepotrzebnie wysyłałaś komuś swoje zdjęcia” nie pomaga? Co zrobić, jeśli materiał jest przerobiony lub wygenerowany przez sztuczną inteligencję? Dlaczego wsparcie nie powinno zależeć od wcześniejszych decyzji osoby szantażowanej?

Efekt: uczniowie tworzą kartę „Jak pomóc osobie, która doświadcza szantażu w sieci?”.

Ważne! Podczas zajęć pracujcie na fikcyjnych przykładach. Nie proście uczniów o pokazywanie prywatnych wiadomości ani opowiadanie na forum klasy o własnych trudnych doświadczeniach. Zaznaczcie, że po lekcji każdy może porozmawiać indywidualnie z nauczycielem, pedagogiem lub psychologiem szkolnym.

OSE IT Szkoła i Bezpieczni w sieci – skorzystajcie z naszych materiałów!

Krótkie ćwiczenia pomogą Wam zainicjować rozmowę o trudnych i niepokojących sytuacjach w sieci, a dodatkowe materiały edukacyjne pozwolą pogłębić temat podczas kolejnych zajęć. Na platformie OSE IT Szkoła i Bezpieczni w sieci znajdziecie bezpłatne kursy, poradniki i scenariusze zajęć. Szczególnie polecamy:

• kurs „Krytyczne myślenie i odporność cyfrowa” dla uczniów szkół ponadpodstawowych;
• kurs „Przygody Profesora i N@tki, czyli jak mądrze korzystać z internetu” – moduł 2 „Znajomi i nieznajomi” wraz ze scenariuszem zajęć;
• kurs „Internetowa szkoła słonia Spacjusza” – moduł 3 „Znajomi i nieznajomi w internecie” wraz ze scenariuszem zajęć;
• kursy oraz scenariusze lekcji dostępne na portalu Bezpieczni w sieci dotyczące cyberzagrożeń i prywatności w cyfrowym świecie, adresowane do uczniów klas 7–8 szkół podstawowych i szkół ponadpodstawowych;
• poradnik dla nauczycieli „Sexting i nagie zdjęcia w sieci”;
• scenariusz zajęć profilaktycznych „Złapani w sieć. Złota Rybka i niebezpieczne kontakty online” dla uczniów klas 5–6 szkoły podstawowej;
• scenariusz zajęć profilaktycznych „Decyzja. Ryzykowne zachowania w internecie: sexting” dla uczniów szkół ponadpodstawowych;
• infografiki dotyczące zjawiska sextingu;
• webinar ekspercki „Sexting i nagie zdjęcia w sieci – profilaktyka i reagowanie”.

Źródło:

Ładna A. (red.), Kamiński K., Rosłaniec K., Wrońska A., Błażej M., Jankiewicz A., Konopczyński F., Nawrot M., (2025), „Nastolatki. Raport z ogólnopolskiego badania uczniów i rodziców”, Warszawa: NASK – Państwowy Instytut Badawczy [online, dostęp dn. 22.10.2026].