W ferie zachęcamy Was do zdobywania konkretnych (cyber)umiejętności i przypominamy, że dbanie o bezpieczeństwo w sieci nie wymaga specjalistycznej wiedzy. Wystarczy świadomość zagrożeń online, zdrowy rozsądek i konsekwencja w działaniu.

Do tej pory pisaliśmy o tworzeniu silnych, bezpiecznych haseł, sposobach ochrony przed phishingiem oraz krokach, które pomogą Wam zadbać o prywatność online. Czas dowiedzieć się, w jaki sposób odróżniać w sieci prawdę od fałszu!

Przeczytajcie uważnie tekst i wykonajcie praktyczne ćwiczenie. Tym razem Waszym zadaniem będzie zdemaskowanie dezinformacji. Odpowiedzi – na to i inne zadania – znajdziecie w ostatnim odcinku serii. Stworzą one miniporadnik bezpiecznego internauty. Zaczynamy!

Czym jest dezinformacja?

„Pij codziennie sok z mandarynek, a unikniesz każdej choroby!” – brzmi kusząco, prawda? Ale czy warto wierzyć we wszystko, co znajduje się w sieci? Zdecydowanie nie! W internecie krąży wiele mitów, teorii spiskowych, politycznych kłamstw czy finansowych manipulacji.

Nieprawdziwe informacje mogą mieć na nas szkodliwy wpływ – wywołać silne emocje, kierować naszymi decyzjami, pogłębiać podziały społeczne, osłabiać zaufanie do instytucji, a nawet destabilizować sytuację w kraju.

Tak działa dezinformacja, czyli celowo tworzone fałszywe lub zmanipulowane treści: teksty, zdjęcia, filmy czy memy. Dezinformacja od przypadkowych błędów różni się tym, że stoją za nią konkretne motywacje: oszukać, skłócić, rozzłościć, przestraszyć czy kontrolować.

Fałsz w mediach społecznościowych

Dezinformacja szczególnie szybko rozprzestrzenia się w mediach społecznościowych. Pomagają w tym rozwiązania technologiczne, influencerzy czy liderzy opinii. Często my sami też przyczyniamy się do siania nieprawdy, zbytnio ufając w to, co widzimy na ekranie, i przekazując dalej niepotwierdzone informacje.

Dlaczego dezinformacja ma się tak dobrze w social mediach? Algorytmy faworyzują treści wywołujące skrajne emocje – bo to głównie one zyskują lajki i udostępnienia. Dodatkowo boty (automatyzowane konta) oraz bańki informacyjne zamykają nas w kręgu poglądów, które już znamy, wzmacniając przekonanie, że możemy udostępnić daną treść bez weryfikacji.

Sprawy nie ułatwia też sztuczna inteligencja. Deepfake’i potrafią skutecznie wprowadzić w błąd niejedną osobę. Badania NASK pokazują, że młodzież również ma problem z odróżnianiem zmanipulowanych treści. Aż 63% nastolatków nie potrafi wyjaśnić, czym jest „deepfake”, mimo że część miała kontakt z tą technologią i postrzega ją jako poważne zagrożenie (Ładna i in., 2025).

Warto szukać prawdy w sieci. Umiejętność demaskowania fałszu pomoże Wam podejmować świadome wybory i unikać manipulacji.

Nieprawda w internecie – co robić, a czego unikać?  

Weryfikowanie informacji wymaga wysiłku, bo fałsz miesza się z natłokiem prawdziwych wiadomości. Poznajcie kilka prostych zasad, które pomogą Wam bezpieczniej korzystać z sieci i informacji.

• Rozróżniajcie fakty od opinii. Fakty można sprawdzić, a opinie są subiektywne. Przykład: Warszawa jest stolicą Polski – fakt; Warszawa jest najpiękniejszym miastem w Polsce – opinia. Warto weryfikować fakty, a do opinii podchodzić krytycznie.
• Szukajcie wiarygodnych źródeł. Stawiajcie na sprawdzone redakcje, profile specjalistów i doświadczonych dziennikarzy czy strony fact-checkingowe (np. serwis Demagog). Ostrożnie podchodźcie do anonimowych źródeł – zwykle budzą wątpliwości. Uważajcie też na materiały wyrwane z kontekstu – zawsze starajcie się dotrzeć do pierwotnego źródła. Ponadto zwracajcie uwagę na datę publikacji – być może news jest nieaktualny.
• Zachowajcie spokój wobec sensacyjnych treści. Materiały wywołujące silne emocje często bywają manipulacją. Zanim udostępnicie coś dalej, zastanówcie się, jak można potwierdzić prawdziwość przekazu.
• Nie traktujcie mediów społecznościowych jak serwisu informacyjnego. To przestrzeń, w której każdy może publikować dowolne treści – rzetelne lub nie, dlatego zawsze podchodźcie do nich z dystansem.

Dezinformacja – zgłaszam!

Reagujcie na podejrzane treści o charakterze dezinformacyjnym, które celowo wprowadzają w błąd. Fałszywą informację można zgłosić administratorowi platformy lub do Państwowego Instytutu Badawczego NASK za pomocą formularza: zglos-dezinformacje.nask.pl.

Chcecie dowiedzieć się więcej o dezinformacji? Skorzystajcie z naszych bezpłatnych kursów online:  

• „Dezinformacja” – kurs dla uczniów szkół ponadpodstawowych dostępny na platformie OSE IT Szkoła;
• „(Dez)informacja, czyli w co wierzyć w internecie” – kurs stworzony z myślą o nauczycielach, ale skorzystać z niego może każdy zainteresowany. Kurs znajdziecie na OSE IT Szkole;
• kursy e-learningowe w modułach „Fake news, dezinformacja w sieci” adresowane do uczniów klas 7–8 szkół podstawowych i szkół ponadpodstawowych. Kursy dostępne są na platformie Bezpieczni w sieci.

Zadanie 4

Na koniec proste zadania.

Spośród podanych materiałów wybierzcie te, które celowo wprowadzają w błąd:

1. Post opatrzony nagłówkiem „Szok! W całym kraju odwołano wszystkie egzaminy – decyzja ministerstwa” (anonimowy profil w mediach społecznościowych)
2. Post „Znamy terminy ferii zimowych w roku szkolnym 2025/2026 na obszarze poszczególnych województw” (źródło: oficjalny komunikat ministerstwa)
3. Krótki filmik w mediach społecznościowych wykorzystujący wizerunek przedstawiciela rządu, który mówi o „nowych, rewolucyjnych zasadach oceniania w szkołach” (bez podania źródła komunikatu)

Odpowiedzcie na pytania: Jak unikać pułapek dezinformacji? Gdzie zgłaszać zmanipulowane treści, które wprowadzają odbiorców w błąd?

Odpowiedzi szukajcie w ostatnim odcinku Zimowej Akademii OSE.

Bądźcie z nami – już za tydzień nauczycie się, jak przejąć kontrolę nad ekranem urządzenia i nauczyć się zdrowo korzystać z internetu.

Źródło:

Ładna A. (red.), Kamiński K., Rosłaniec K., Wrońska A., Błażej M., Jankiewicz A., Konopczyński F., Nawrot M., (2025), „Nastolatki. Raport z ogólnopolskiego badania uczniów i rodziców”, Warszawa: Państwowy Instytut Badawczy NASK [online, dostęp dn. 9.02.2026].