Szkodliwe treści w sieci nie zawsze przedstawiają drastyczne sceny czy otwarcie zachęcają do przemocy. Wręcz przeciwnie – często przybierają formę rozrywki, popularnych wyzwań czy zabawnych filmików. Co może się kryć za pozornie nieszkodliwymi przekazami? Np. hejt, promowanie skrajnych postaw i poglądów lub zachowań zagrażających zdrowiu (drastycznych diet, samookaleczania).
Jednym z najważniejszych wyzwań edukacji o bezpieczeństwie online staje się więc rozwijanie umiejętności rozpoznawania presji, manipulacji i stopniowego przekraczania granic. Szkoła może odgrywać w tym procesie ważną rolę, stwarzając przestrzeń do rozmowy o doświadczeniach uczniów, ich emocjach i sposobach reagowania w trudnych sytuacjach.
W kolejnym odcinku z cyklu „Cyberbezpieczeństwo przy tablicy” przyglądamy się szkodliwym treściom, w tym niebezpiecznym wyzwaniom internetowym oraz zamkniętym grupom online, które mogą sprzyjać szerzeniu hejtu i radykalizacji. Sprawdźcie, jakie wątki warto poruszyć w rozmowie z uczniami.
Wyzwanie czy przekraczanie granic?
Internetowe wyzwania, czyli challenge’e, polegają na wykonywaniu określonych zadań i dzieleniu się efektami swoich działań. Wiele z nich służy zabawie, nauce lub angażowaniu się w wartościowe inicjatywy. Zdarzają się jednak wyjątki. W internecie można spotkać wyzwania, które promują przemoc czy zachowania ryzykowne i autodestrukcyjne.
Warto rozmawiać z uczniami o granicach bezpieczeństwa. Zanim młody człowiek zdecyduje się podjąć internetowe wyzwanie, powinien zadać sobie pytania:
- Czy to zadanie może zaszkodzić mnie lub innej osobie?
- Czy ktoś jest nagrywany, ośmieszany lub angażowany bez swojej zgody?
- Czy w każdej chwili mogę odmówić, bez narażania się na wyzwiska, groźby, wykluczenie?
- Czy ktoś każe mi ukrywać przed rodzicami lub opiekunami mój udział w zadaniu?
- Czy kolejne polecenia są coraz bardziej ryzykowne?
Takie pytania pomogą dostrzec sytuację, w której zabawa staje się testem posłuszeństwa, przyzwyczajaniem uczestnika do wykonywania kolejnych poleceń i przekraczaniem granic.
Ważne! Podczas lekcji nie należy prezentować konkretnych ryzykownych wyzwań ani pokazywać nagrań, które je dokumentują. Warto trzymać się zasady: ostrzegaj przed zagrożeniem, ale go nie promuj.
Co dzieje się w zamkniętych grupach?
Przynależność do grupy w komunikatorach lub na czatach gier jest ważną częścią życia młodych ludzi. To przestrzeń do rozmów, budowania relacji, dzielenia się doświadczeniami oraz wspólnego rozwijania zainteresowań związanych z nauką czy rozrywką. Warto jednak pamiętać, że zamknięte społeczności internetowe mogą sprzyjać występowaniu niepożądanych zjawisk, takich jak szerzenie mowy nienawiści, nękanie czy nakłanianie do przemocy. Osoby dorosłe często nie widzą, co dzieje się w środku grupy, dlatego szczególnego znaczenia nabierają sygnały przekazywane przez jej uczestników.
Niepokój powinny budzić zwłaszcza zasady i normy funkcjonujące w grupie. Alarmujące są sytuacje, gdy społeczność:
- wskazuje osobę lub grupę społeczną jako wspólny cel ataków;
- nagradza poniżające komentarze i materiały;
- wymaga udowadniania lojalności poprzez wykonywanie niebezpiecznych zadań;
- przekonuje, że rodzina, nauczyciele i znajomi spoza grupy są wrogami;
- wymusza tajemnicę lub wykorzystuje prywatne materiały do szantażu.
Młoda osoba może odczuwać lęk przed działaniami danej społeczności, a jednocześnie nie reagować, obawiając się utraty miejsca w grupie rówieśniczej. Potrafi więc znosić przemocowe zachowania wymierzone w siebie lub innych, co potwierdzają badania NASK. Z raportu „Nastolatki” wiemy, że niemal co trzeci nastolatek (29%) doświadczył przemocy w internecie – najczęściej wyzywania, a aż 47% młodych osób, które zetknęły się z agresją online, nie podjęło żadnej reakcji i nikomu o tym nie powiedziało. Dodatkowym wyzwaniem jest brak umiejętności rozpoznawania alarmujących sytuacji – prawie co piąty nastolatek nie potrafi jednoznacznie ocenić, czy doświadczenie, którego był uczestnikiem lub świadkiem w sieci, można uznać za przemoc (Ładna i in., 2025).
Ochrona młodego człowieka w internecie zaczyna się od rozmowy. Nauczyciele, rodzice i opiekunowie powinni informować o możliwych zagrożeniach, a także pomagać dziecku rozpoznawać sygnały ostrzegawcze, takie jak przemoc, manipulacja czy presja rówieśnicza. Równie ważne jest wzmacnianie przekonania, że w przypadku niepokojących doświadczeń w sieci młodzi zawsze mogą zwrócić się do osób dorosłych o pomoc i wsparcie.
„To tylko mem” – kiedy humor zaczyna krzywdzić
Hejt to agresywne, obraźliwe lub poniżające wypowiedzi wymierzone w drugą osobę. Z kolei mowa nienawiści odnosi się do atakowania osób lub grup ze względu na określone cechy, np. pochodzenie, narodowość, religię, płeć, orientację seksualną czy niepełnosprawność. Może utrwalać uprzedzenia i wrogość wobec całych społeczności.
W zamkniętych grupach internetowych przekraczanie granic często bywa usprawiedliwiane stwierdzeniem: „to tylko żart”. Warto jednak pamiętać, że humor może służyć nie tylko rozrywce, ale także normalizowaniu pogardy wobec innych. Jeśli obraźliwe memy i poniżające komentarze stają się codziennością i spotykają się z uznaniem grupy, uczestnikom coraz trudniej dostrzec ich szkodliwy charakter.
W rozmowie z uczniami na temat hejtu i mowy nienawiści pomocne będą pytania: Czy śmiejemy się z kimś, czy z kogoś? Czy ten żart nadal wydawałby się zabawny, gdyby dotyczył mnie lub bliskiej mi osoby? Ponadto warto:
- Rozmawiać z uczniami o tym, że hejt nie jest naturalnym ani akceptowalnym elementem komunikacji w internecie.
- Pomagać młodym ludziom odróżniać konstruktywną krytykę i żart od przemocy słownej oraz mowy nienawiści.
- Uświadamiać, że częsty kontakt z agresywnymi treściami może prowadzić do normalizacji takich zachowań i ich powielania.
- Zachęcać do refleksji nad odpowiedzialnością za słowa publikowane i udostępniane w sieci.
- Podkreślać, że zasady szacunku, empatii i odpowiedzialności obowiązują zarówno w relacjach bezpośrednich, jak i online.
- Wspierać rozwój umiejętności krytycznej oceny treści oraz uczyć bezpiecznego i konstruktywnego reagowania na hejt.
- Budować w klasie kulturę dialogu, wzajemnego szacunku i otwartej komunikacji.
- Wzmacniać postawy sprzyjające reagowaniu na przemoc słowną i wspieraniu osób, które jej doświadczają.
- Pamiętać, że tworzenie bezpiecznej atmosfery w szkole jest jednym z najskuteczniejszych sposobów przeciwdziałania kulturze nienawiści w internecie.
Od poczucia wspólnoty do usprawiedliwiania przemocy
Do szkodliwych treści, z którymi młodzi ludzie mogą zetknąć się w internecie, należą również przekazy o charakterze radykalnym. Uczniowie mogą mieć z nimi kontakt w mediach społecznościowych, podczas gry lub na czacie. Jak dochodzi do radykalizacji? Początkowo rozmowa skupia się na wspólnych zainteresowaniach i codziennych trudnościach. Z czasem może jednak pojawić się: zaproszenie do zamkniętej społeczności, narracja „my przeciwko nim”, wskazywanie winnych wszystkich problemów czy propagowanie nienawistnych treści.
Powodem do uważniejszej obserwacji ucznia mogą być nagłe zmiany w jego zachowaniu: wycofanie z relacji, posługiwanie się skrajnym, wrogim językiem. Rozmowę warto zacząć od pytań pozwalających zrozumieć perspektywę młodego człowieka. Można zapytać, skąd uczeń czerpie informacje, co przekonuje go w danej treści i jakie emocje mu towarzyszą. Słuchanie nie oznacza jednak zgody na krzywdzenie. Nauczyciel powinien reagować na wszelkie przejawy nienawiści, poniżania innych czy usprawiedliwiania przemocy.
Szkodliwe treści – reaguję, zgłaszam!
Warto przećwiczyć z uczniami prosty schemat reagowania:
- Przerwij kontakt ze szkodliwą treścią. Nie wykonuj zadania, nie odpowiadaj pod presją i nie przesyłaj krzywdzącego materiału dalej.
- Opowiedz o swoich doświadczeniach zaufanej osobie dorosłej. Nie musisz samodzielnie mierzyć się z problemem.
- Z pomocą osoby dorosłej zgłaszaj niepokojące, szkodliwe i nielegalne treści administratorowi platformy lub do działającego w NASK zespołu Dyżurnet.pl, który dba o bezpieczeństwo dzieci i młodzieży w internecie.
- Wesprzyj osobę krzywdzoną. Prywatna wiadomość „Nie jesteś z tym sam/sama” może być bezpieczniejsza niż wdawanie się w publiczną kłótnię.
Groźby, planowanie przemocy i podejrzenie przestępstwa wymagają reakcji dorosłych, uruchomienia szkolnych procedur oraz kontaktu z odpowiednimi służbami. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia należy zadzwonić pod numer 112.
„Czy dobra grupa na czacie pozwala powiedzieć «nie»?” – ćwiczenie dla uczniów klas 4–6 szkoły podstawowej
Cel: rozpoznawanie presji i ćwiczenie szukania pomocy.
Czas: 25 minut
Przebieg:
Przeczytaj uczniom cztery krótkie historie:
- Grupa proponuje wspólne granie. Można dołączyć albo odmówić.
- Ktoś namawia do opublikowania w sieci ośmieszającego zdjęcia kolegi.
- Uczestnik grupy pisze: „Nie chcę tego robić”, a pozostali odpowiadają: „W porządku”.
- Uczestnicy grupowego czatu żądają wykonania niepokojącego zadania i zabraniają rozmawiać o tym z dorosłymi.
Uczniowie ustalają w parach, które sytuacje opierają się na wzajemnym szacunku, a które mogą świadczyć o przekraczaniu granic lub stwarzaniu zagrożenia. Na koniec przygotowują dwie krótkie wypowiedzi: asertywną odmowę oraz prosty komunikat z prośbą o pomoc, np. „Na naszej grupie dzieje się coś, co mnie niepokoi. Czy możesz mi pomóc?”.
Podsumowanie: stwórzcie trzy zasady bezpiecznego funkcjonowania w grupie, np. „Mam prawo odmówić”, „Nie krzywdzimy innych dla zabawy” oraz „W trudnej sytuacji prosimy o pomoc”.
„Anatomia nacisku” – ćwiczenie dla uczniów klas 7–8 szkoły podstawowej
Cel: rozpoznawanie manipulacji oraz planowanie bezpiecznej reakcji świadka.
Czas: 25 minut
Przebieg:
Przeczytaj uczniom fragmenty rozmowy:
- „U nas każdy ma wsparcie”.
- „Z zewnątrz i tak nikt nas nie zrozumie”.
- „Wrzuć komentarz ośmieszający tę osobę – pokaż, że jesteś z nami”.
- „Jeśli odmówisz, wylatujesz. I nikomu o tym nie mów”.
Podziel klasę na kilkuosobowe zespoły. Ich zadaniem jest przeanalizowanie każdej sytuacji i odpowiedzenie na pytania:
- Co może sprawiać, że grupa wydaje się atrakcyjna?
- Które wypowiedzi mogą świadczyć o wywieraniu presji?
- Jakie granice lub prawa uczestników są naruszane?
- W jaki sposób osoba będąca uczestnikiem lub świadkiem danej sytuacji może zareagować bezpiecznie i odpowiedzialnie?
Następnie zespoły przygotowują plan pomocy: komu powiedzieć, czego nie udostępniać i jak wesprzeć osobę atakowaną. Ważne: podczas ćwiczenia uczniowie nie tworzą obraźliwych komunikatów i nie odgrywają scen przemocy czy nękania.
Podsumowanie: uczniowie kończą zdanie: „Prawdziwa lojalność nie oznacza…”. Przykładowe odpowiedzi: „…zgody na krzywdzenie innych”, „…ukrywania niebezpiecznych sytuacji”, „…wykonywania poleceń pod presją grupy”.
„Od wspólnoty do kontroli” – ćwiczenie dla uczniów szkół ponadpodstawowych
Cel: analiza mechanizmów radykalizacji i odróżnianie kontrowersyjnych poglądów od akceptacji przemocy.
Czas: 35 minut
Przedstaw historię młodej osoby, która dołącza do internetowej grupy związanej ze swoim hobby. Początkowo znajduje tam wsparcie. Z czasem na grupie zaczynają pojawiać się obraźliwe materiały dotyczące określonych osób lub środowisk, przekonanie, że tylko członkowie grupy rozumieją rzeczywistość we właściwy sposób, zachęcanie do izolowania się od osób krytykujących grupę oraz pochwały agresji wobec przeciwników. W końcowym etapie bohaterka otrzymuje zadanie polegające na zaatakowaniu lub publicznym upokorzeniu kogoś w internecie.
Podziel klasę na zespoły. Każda grupa analizuje historię, odpowiadając na pytania:
- Jakie potrzeby młodej osoby zaspokaja grupa na początku?
- W jaki sposób grupa buduje swoje wpływy i zdobywa zaufanie uczestników?
- Które zachowania lub komunikaty mogą świadczyć o narastającym zagrożeniu?
- Jakiego wsparcia lub pomocy potrzebuje uczestniczka na poszczególnych etapach tej historii?
Następnie poproś uczniów o wskazanie różnicy między wyrażaniem krytycznych opinii a treściami, które usprawiedliwiają krzywdzenie, wykluczanie lub atakowanie innych osób. Wspólnie opracujcie dwa możliwe sposoby reagowania:
- działania wspierające, takie jak rozmowa, zgłoszenie niepokojących treści czy poszukiwanie pomocy;
- działania interwencyjne podejmowane w sytuacji pojawienia się gróźb, nawoływania do przemocy lub planowania szkodliwych działań.
Podsumowanie: uczniowie zapisują, w jaki sposób rozpoczęliby rozmowę z osobą uwikłaną w grupę promującą skrajne idee i postawy.
Ważne! Przed każdymi zajęciami ustal z uczniami, że wszystkie omawiane sytuacje mają charakter fikcyjny i służą wyłącznie ćwiczeniu umiejętności rozpoznawania zagrożeń oraz bezpiecznego reagowania. Nie zachęcaj do ujawniania prywatnych rozmów, wskazywania konkretnych osób ani dzielenia się na forum klasy własnymi trudnymi doświadczeniami. Podkreśl, że każdy ma możliwość indywidualnej rozmowy po lekcji.
OSE IT Szkoła i Bezpieczni w sieci – skorzystajcie z naszych materiałów!
Krótkie ćwiczenia pomogą Wam rozpocząć rozmowę o szkodliwych treściach, presji grupowej i bezpiecznym reagowaniu na zagrożenia. Aby pogłębić temat podczas kolejnych zajęć, sięgnijcie po bezpłatne materiały edukacyjne dostępne na platformie OSE IT Szkoła i portalu Bezpieczni w sieci. Szczególnie polecamy:
Źródło:
Ładna A. (red.), Kamiński K., Rosłaniec K., Wrońska A., Błażej M., Jankiewicz A., Konopczyński F., Nawrot M., (2025), „Nastolatki. Raport z ogólnopolskiego badania uczniów i rodziców”, Warszawa: NASK – Państwowy Instytut Badawczy [online, dostęp dn. 4.11.2026].